نقد فیلم کوتاه «تست» ساختۀ هدیه خانیان
نوشته: محمد رمضانی
از مجموعۀ بهترین فیلمهای کوتاه سال ۱۴۰۴ به انتخاب فیدان
«تست» نخستین فیلم هدیه خانیان است؛ فیلمی شانزده دقیقهای محصول ۱۴۰۴ که خانیان آن را نوشته، کارگردانی کرده و نقش اصلیاش را هم خودش بازی کرده است. تابان، بازیگری ۲۵ ساله، برای نقش اول یک فیلم بزرگ تست میدهد. دو مرد پشت میز به او میگویند در شخصیت فیلمنامه «یک جور دیوانگی» هست که در او نمیبینند. به اصرار تابان برای فرصتی دوباره، از او میخواهند خاطرهای از پدرش تعریف کند. خاطرۀ حمامی که قفلش خراب بود، سایهای که پشت در خم شد و پدری که فقط آمده بود حولهای پشت در بگذارد، تابان را از خنده به گریه میکشاند. پس از آن دوباره از او تست میگیرند و این بار چنان فرو میریزد که تستش عالی از آب درمیآید.
فیلمنامه
فیلمنامه بر معادلهای ساده و بیرحم بنا شده است. تست اول شکست میخورد، خاطره بیرون کشیده میشود و تست دوم موفق است. به این ترتیب موفقیت حرفهای تابان مستقیماً از زخم خصوصیاش ساخته میشود. هوشمندانهترین انتخاب نویسنده این است که موضوع خاطره را تستگیرنده تعیین میکند و جملۀ «یه داستان دربارۀ بابات تعریف کن» نشان میدهد او آگاهانه سراغ آسیبپذیرترین نقطه میرود. متنی هم که تابان از روی کاغذ میخواند آینۀ موقعیت خود اوست. وقتی میپرسد «چرا طوری رفتار میکنی انگار این یک موقعیت عادی است؟» این پرسش بیش از هر جا دربارۀ همان اتاق صدق میکند. با این همه دو مرد بیشتر تیپاند تا شخصیت و هیچکدام لحظهای تردید یا شرم نشان نمیدهند. گره حوله هم کمی بیش از حد تمیز باز میشود و دیالوگ گاهی، مثل همان جملۀ «دیوانگی»، مضمون را بلندتر از آنچه لازم است به زبان میآورد.
کارگردانی
پیشینۀ خانیان در تئاتر تجربی و مستندمحور، جایی که مرز احساس واقعی و اجراشده عمداً مبهم میماند، در سراسر فیلم پیداست. او با یک اتاق، یک صندلی و چند شیء ساده موقعیتی از قدرت میسازد. جعبۀ دستمالکاغذی از ابتدا روی میز تستگیرندههاست، گویی اشک از پیش سفارش داده شده. پوستر «خانۀ دوست کجاست؟» روی دیوار، فیلم را به سنتی وصل میکند که گرفتن احساس واقعی از نابازیگر را به روش بدل کرد. در نمای باز، تابان وسط اتاقی خالی نشسته و کنار قاب دری نیمهباز دیده میشود؛ اتاقی که درش بسته نمیشود پژواک همان حمام بیقفل است. نمای اول و آخر فیلم یکی است و این دایره میگوید ماجرا با بازیگر بعدی تکرار خواهد شد. اما ارجاع به کیارستمی کمی آشکار است و تکیۀ سنگین بر مونولوگ، فیلم را در لحظاتی به نمایشنامهای ضبطشده نزدیک میکند.
فیلمبرداری
مهمترین تصمیم بصری فیلم دوگانگی تصویر است. خود فیلم با تصویری سینمایی، عریض و سرد روایت میشود، اما هر بار که از تابان تست گرفته میشود تصویر به DV میرود که کمکیفیت و دانهدار است، با سفیدهای سوخته و رنگهایی بیجان. در نتیجه صمیمانهترین لحظهها، از دستی که جلوی دهان میرود تا چشمهایی که با جملۀ «سایهاش را دیدم که خم شد» میلرزند، از فقیرترین تصویر به ما میرسند و تماشاگر ناخواسته پشت لنز تستگیرنده مینشیند. قویترین قاب فیلم جایی است که تابان میگوید «فکر کردم از سوراخ در نگاهم میکند» و ما او را از پشت سر دو مرد، در شکاف تار میان سرهایشان، میبینیم. ترکیببندی خودش سوراخ کلید را بازسازی میکند. ضعف کار در تکرار است. وقتی هر تست بیاستثنا به DV میرود، تمهید پس از چند بار قابل پیشبینی میشود و در اوج فروپاشی بخشی از جزئیات چهره در نویز و نور سوخته گم میشود.
بازیگری
اینکه خانیان خودش نقش تابان را بازی میکند، فیلم را از یک نقد بیرونی به نوعی اعتراف بدل میکند. او همان بدنی را جلوی دوربین گذاشته که فیلم دربارۀ بهرهکشی از آن است. بازیاش لایهلایه است. متن را اول بیرمق میخواند، بعد خاطرهای واقعی را با شوخی و خنده تعریف میکند و در تست دوم واقعاً میشکند. این گذار در بدنش دیده میشود، از لبخند گشادۀ ابتدای تست تا ایستادنی که در و رختکن حمام را در هوا ترسیم میکند و دستی که آخر سر جلوی دهانش میرود. تفاوت دو خوانش از یک متن، یکی با چشمهای خشک و دیگری با لبهای لرزان، استدلال کل فیلم را در چهرۀ او خلاصه میکند. تستگیرندۀ اصلی با دستهای قفلشده و تکیه به جلو فشاری آرام و آزارنده میسازد، اما همکارش تقریباً کاری برای انجام دادن ندارد. فروپاشی پایانی هم در لحظاتی به مرز اغراق نزدیک میشود.
خوانش فرویدی
«تجاوز نرم» در این فیلم در حمام رخ نمیدهد و جایش اتاق تست است، جلوی DV. اتاق شکل مطب روانکاوی را دارد و پرسشش هم همان پرسش کلیشهای «از پدرت بگو» است، اما از امنیت و اخلاق آن خبری نیست و هدف تستگیرنده استخراج است، نه درمان. فروید در «سه رساله دربارۀ نظریۀ جنسیت» (۱۹۰۵) لذت نگاهکردن را از سائقهای بنیادین میداند و لورا مالوی بعدها همین را به «نگاه خیرۀ مردانه» در سینما رساند. در این فیلم سوراخ در حمام، لنز DV و شکاف میان سر دو مرد روی هم میافتند. پدر احتمالاً نگاه نمیکرد، اما این دو مرد واقعاً نگاه میکنند و ضبط هم میکنند.
سایهای که پشت در خم میشود همان «امر غریب» فروید (۱۹۱۹) است، لحظهای که آشناترین مرد زندگی ناگهان تهدیدآمیز میشود. چرخش حوله هم حرکت خود فروید را تکرار میکند که در ۱۸۹۷ از «نظریۀ اغوا» کنار کشید و روایت آزار را به خیال نسبت داد. ترس تابان «اشتباه» از آب درمیآید و او بهجای خشم، شرم و احساس گناه را بر دوش میکشد؛ همان احساسی که سوخت تست دوم میشود. خواستن «دیوانگی» از زنی زیر نگاه مردان، سالپتریر را به یاد میآورد که فروید جوان در آن شاگرد شارکو بود و حملههای «هیستری» زنان جلوی پزشکان مرد اجرا و عکاسی میشد.
رضایت تابان آزادانه نیست، چون «نه» گفتن یعنی از دست دادن نقش، و حریم روانیاش بیهیچ تماس فیزیکی شکافته و ثبت میشود. همین ساختار است که اصطلاح «تجاوز نرم» را دربارۀ این فیلم قابلدفاع میکند. با این حال، چون خانیان هم نویسنده است، هم کارگردان و هم بازیگر، دوربین نهایی در دست همان زن است و فیلم نگاه را از آن دو مرد پس میگیرد.
سخن پایانی
«تست» فیلم اولی جسور و هوشمند است که با کمترین امکانات یک ایده را تا ته دنبال میکند، اینکه سوراخ کلید حمام و لنز دوربین تست یک چیزند. ضعفهایش، از تیپوار بودن مردان تا تمهیدهایی که گاهی خودشان را زیادی نشان میدهند، از ارزش این ایده کم نمیکند. فیلم فروپاشی تابان را از دریچۀ همان DV نشانمان میدهد و با این کار ما را همدست میکند. ما هم آمده بودیم تا «تست عالی» را ببینیم.

فیدان در شبکههای اجتماعی